Çocukların işitme kaybı durumunda dil gelişimi etkilenir ve bu durum bilişsel, sosyal ve duygusal gelişimde yaşıtlarından farklılaşmaya neden olabilir. Hafif derecede işitme kaybı dahi artikülasyon bozukluğu, işitsel bellek güçlükleri ve dil gelişiminde gecikmeler ortaya çıkarabilmektedir. İşitme kaybının derecesi arttıkça konuşma üretimi, sözcük dağarcığı azalmakta ve okuma-yazma becerileri olumsuz etkilenmektedir.
Okuma, akademik, günlük ve iş yaşamında başarı için gerekli temel bir beceridir. Okuma öğretimi ilkokul öğretiminin en önemli amaçlarından biridir. Risk grubundaki çocuklar okumaya dair ön beceriler kazanmadan ilkokula başladıklarında çeşitli güçlüklerle karşı karşıya kalabilmektedir.
Okuma güçlüğü açısından risk grubunda olan işitme kayıplı çocuklar yeni doğan işitme tarama programları ile tespit edilerek işitme cihazı ve koklear implantasyon uygulamalarından faydalanabilmektedir. Ancak teknolojik gelişmelere rağmen, okuma becerisinin gelişimi için erken dönemde temellerin atılması gerekmektedir.
Erken Okuryazarlık
Tanım ve Önemi
Erken okuryazarlık, çocukların ilkokula geçişlerini destekleyen ve okuma sürecinde okuduğunu anlamada etkili olan farkındalık ve becerilerdir. Bu beceriler çocukların potansiyel okuma ve akademik performansının en önemli yordayıcılarındandır.
Erken okuryazarlık bebeklik döneminde başlayan ve erken çocukluk döneminde geliştirilen beceri ve tutumları kapsamaktadır. Çocuklar okuma-yazma becerilerini evde ve anaokulunda doğal ortamlarında öğrenirler.
Bileşenleri
Erken okuryazarlık aşağıdaki becerileri içermektedir:
- Sözcük bilgisi
- Harf bilgisi
- Fonolojik/sesbilgisel farkındalık
- Yazı farkındalığı
- Dinlediğini anlama
Sesbilgisel farkındalık becerileri ilkokulun ilk yılında okuma-yazma becerileri geliştirmede önemli rol oynamaktadır. Okuma için gerekli ön koşul becerilere sahip olmayan çocuklar okula başladıklarında okuma-yazma öğrenmekte güçlük yaşamaktadır.
Çocukların erken okuryazarlık becerileri ile okuma ve akademik başarı arasında güçlü bir bağlantı vardır. Okul öncesi dönemde okuryazarlık becerisi iyi olan çocuklar hem akademik hem de sosyal alanlarda daha aktif olmaktadır.
İşitme Kayıplı Çocuklarda Erken Okuryazarlık
Zorluklar ve Riskler
İleri ve çok ileri derecede işitme kayıplı çocuklar gelişimlerinin erken evrelerinde ciddi dil sorunları yaşamaktadır. Bu durum ilerleyen dönemlerde okuma-yazma güçlükleri açısından daha yüksek risk oluşturmaktadır.
İşitme kayıplı çocuklar aynı gelişim aşamalarından geçse de işitme kaybı sebebiyle iletişim, sözlü dil edinimi, problem çözme ve akademik becerilerinde gecikmeler görülebilmektedir.
Okuryazarlık gelişimini olumsuz etkileyen faktörler:
- İşitme kaybının derecesi
- Dil gelişiminde gecikme
- Sözcük dağarcığı yetersizliği
- Söz diziminde güçlükler
- Öğretmen ve eğitim programlarından kaynaklı yetersizlikler
- Aile katılımının sağlanamaması
Teknolojinin Rolü
Erken tanılama, erken dönem işitme cihazı kullanımı ve koklear implant uygulamaları işitme kayıplı çocukların sözel dil becerilerinin desteklenmesine yardımcı olmaktadır. Ancak teknoloji her ne kadar dil becerilerini desteklese de, çocukların okuryazarlık gelişimi için erken yaşam deneyimleri ve erken okuryazarlık gelişimi kritik önem taşımaktadır.
Araştırma Bulguları
İşitme kayıplı çocukların erken okuryazarlık gelişimi üzerine yapılan araştırmalar, okuryazarlık gelişimlerinin işiten yaşıtlarıyla benzer süreçlerden geçtiğini göstermektedir. İşitme kayıplı çocukların dil yapılarında yaşıtlarından daha yavaş gelişebilecekleri belirtilse de, zengin bir okuryazarlık ortamı, etkin yetişkin-çocuk etkileşimi ve çocuk merkezli yaklaşımlar işiten akranları gibi okuryazarlık becerileri göstermelerini sağlayabilmektedir.
Koklear implantlı okul öncesi çocuklar hecelerine ayırma, heceleri birleştirme ve sözcüklerin ilk sesini atma alanlarında işiten yaşıtlarına göre düşük performans gösterirken, uyak farkındalığı, ilk ses eşleme, son ses eşleme ve diğer alanlarında akranlarına benzer performans göstermektedirler.
Türkiye'de yapılan bir çalışmada, erken koklear implant ameliyatı olan ve erken özel eğitim desteği alan 60-72 ay arası 20 çocuğun, yaş ve cinsiyete göre eşleştirilmiş 20 normal işiten çocukla karşılaştırılması sonucunda, koklear implantlı grubun alıcı ve ifade edici dilde sözcük bilgisi, sesbilgisel farkındalık, harf farkındalığı ve dinlediğini anlama alanlarında daha düşük puanlar aldığı bulunmuştur.
15 koklear implantlı çocuğun tüm erken okuryazarlık becerilerinde desteğe ihtiyacı olduğu saptanmıştır. Bununla birlikte, ileri derecede işitme kaybı olan çocukların işiten yaşıtlarına kıyasla beklenenden daha düşük sözcük dağarcığına sahip olduğu vurgulanmaktadır.
Yapılan bir raporda, işitme kayıplı öğrencilerinin yüzde 50'sinin dördüncü sınıf veya daha düşük okuma düzeyiyle liseden mezun olduğu belirtilmiştir. Ayrıca işitme kayıplı öğrencilerin %30'unun hayatlarında kullanılabilir düzeyde okuma-yazma öğrenmeden okulu bıraktığı vurgulanmıştır.
Dil öğrenimi ile sonraki okuryazarlık gelişimi arasında güçlü bir bağlantı vardır. Okula başlayan çocukların daha yüksek düzeyde dil becerilerine sahip olması okuma-yazma becerileri için önemlidir.
İşaret Dili ve Çok Dilliliğin Rolü
İşaret Dili Kullanıcılarının Okuryazarlık Becerileri
Koklear implantlı çocuklar düzenli olarak Amerikan İşaret Dili ile iletişim kurduğu bilinen en az bir sağır ebeveyni olduğunda, karşılaştırıldıkları normal işiten "CODA (Children of Deaf Adults)" çocuklarla benzer erken okuryazarlık becerileri göstermektedirler.
Yapılan testlerde işaret dili kullanan koklear implantlı çocukların konuşulan İngilizce dil becerilerinde güçlü başarı sergiledikleri görülmüştür. İşaret dilinin erken öğrenilmesinin, koklear implantlı kullanıcılar için daha sonra konuşulan dil gelişimini engellemediği ve gelişimi desteklediği belirtilmiştir.
Çok Dilliliğin Desteklenmesi
Koklear implantın seçilip seçilmeme ve işaret dili, konuşma dili veya kombinasyonlarının kullanılması kararı ebeveynlerin sağlam kanıtlarla vermesi gereken bir karardır. Çoğu durumda ebeveynler, konuşma dilinin gelişimini olumsuz etkileyeceği korkusuyla çocuklarıyla işaret dilini kullanmaktan kaçınmaktadırlar.
Araştırmacılar iki dilliliğin ciddi bir seçenek olarak değerlendirilmesi gerektiğini ve seçenekleri gereksiz yere azaltan bir sorun olarak görüldüğünü vurgulamışlardır.
İletişim Modları
Rehabilitasyon sırasında beş ana iletişim modu kullanılmaktadır:
- İşitsel-Sözel Terapi (Auditory-Verbal Therapy): Yalnızca sözlü dil becerilerini geliştirmek için işitsel sinyallere odaklanır.
- İşitsel-Sözlü (Auditory-Oral): Sözlü dile odaklanırken dudak okuma, jestler ve yüz ifadeleri gibi görsel desteklerin kullanılmasına izin verir.
- Bütünsel İletişim (Total Communication): Konuşmanın hem işitsel hem de görsel bileşenlerini bütünleştiren, işaret dili, jestler ve dudak okumayı kullanımına izin verir.
- İki Dilli-İki Kültürlü (Bilingual-Bicultural): İşaret dilinin sözlü dil öncesinde birinci dil olarak öğrenilmesini vurgulaması ile bütünsel iletişimden farklılaşır.
- Özel İşaret Dili (Sign Language Exclusive): Yalnızca işaret dili kullanımına odaklanır.
Farklı iletişim biçimlerinin sonuçlarını değerlendirmek için çok sayıda çalışma yapılmış olmasına rağmen bulgular tartışmalı nitelik taşımaktadır. Bunun bir nedeni çocuklara işaret dili öğretmeye karşı bazı önyargıların olması ve iki dilliliği desteklemeye karşı önyargılar bulunmasıdır.
Erken İşaret Dili Maruziyeti
İleri derecede işitme kayıplı işiten ebeveynleri olan çocukların işaret diline erken maruz kaldıklarında sözcük becerilerinin geliştiğini inceleyen araştırmada, Amerikan İşaret Dili öğrenen ve işiten ebeveynleri olan çocuklar incelenmiştir.
Yaşamlarının ilk 6 ayında işaret diline maruz kalan işitme kayıplı çocuklar yaşa göre beklenen alıcı ve ifade edici sözcük dağarcığı gelişimine sahip olmaktadırlar. İşaret diline maruz kalmada kısa bir gecikme yaşayan çocuklar daha az ifade edici ancak hızlı kazanımlar elde etmektedirler.
Ebeveynleri işiten çok ileri derecede işitme kayıplı çocuklar, ana dili işaret dili olan çocuklarla benzer oranlarda yaş düzeyinde sözcük dağarcığı geliştirebilmektedirler.
Erken dönem sözcük dağarcığı genellikle dil yeterliliği, bilişsel gelişim ve akademik gelişim gibi birçok alanın güçlü bir yordayıcısıdır.
İşaret ve Konuşma Dilinin Birlikte Gelişimi
İşaret dilinin erken dönemde kullanılmaya başlanması işitme kayıplı bebeklerin sözel dil gelişimlerinde bir engel oluşturmamaktadır. Tam tersi, görsel destek sebebiyle sözel dilin ve işaret dilinin beraber kullanımı dil gelişimini ve anlama becerilerini bütünsel olarak desteklemektedir.
Yapılan araştırmalarda işitme kayıplı çocukların evde iki dilli dil gelişiminde önemli beceriler kazandıkları gösterilmiştir. İşaret ve konuşma benzer gelişmeler göstermektedir.
İşitme engelli çocuklarda işaret dili kullanımının akademik, sosyal, duygusal ve diğer becerilerinin gelişimine olumlu katkı sağlayabileceği belirtilmektedir.
İşaret dili ediniminin önemi, dile ek olarak erken çocukluk dönemindeki çocukların bilişsel ve sosyal gelişim alanlarını desteklemesi sebebiyle daha iyi anlaşılmaktadır.
Türkiye'de son yıllarda işaret dili alanındaki gelişmelere rağmen işitme engellilerin işaret dili aracılığıyla toplumsal yaşama katılımlarının beklenilen düzeyde olmadığı görülmektedir.
Sonuç
Araştırmalar çocukların erken dönemdeki dil becerilerinin okuduğunu anlama konusunda yordayıcı olduğunu belirtmektedir. İşitme kaybı olan çocuklar akranlarıyla benzer başarıları ancak uygun ve en erken dönemde tanılanıp, cihazlanarak ve uygun eğitim programına erişim sağlayarak elde edebilirler.
Bunu başarabilmek için erken dönemde tanılanan işitme kayıplı çocukların yoğun ve planlı bir rehabilitasyon sürecine ihtiyaçları vardır.
Dil becerilerinin akademik beceriler için yordayıcı olması sebebiyle, özel eğitim alan veya örgün eğitime devam eden çocukların eğitim programlarında erken okuryazarlık becerilerinin ilkokula başlamadan önce desteklenmesi çocukların ileri dönem akademik başarılarını artıracaktır.
Prof. Dr. Pelin Piştav Akmeşe & Destina Sezgin Küçük